Kırsal yerleşim alanlarında kültürel ekosistem hizmetleri ve doğal altyapılara dayalı sosyal değerin katılımcı CBS ile belirlenmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Süleyman Demirel Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Peyzaj Mimarlığı Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: YASİN KÜLTİĞİN YAMAN

Danışman: Emine Seda Örücü

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Kültürel ekosistem hizmetleri (KEH), kırsal yaşam kalitesini artırmada önemli bir rol oynamaktadır; ancak mekânsal dağılımları ve yerel halk tarafından algılanış biçimleri, yeterince araştırılmamıştır. Bu tez çalışması, Isparta ilinin Şarkikaraağaç ve Yenişarbademli ilçelerindeki kırsal peyzajlarda KEH'nin sosyal değerlerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Katılımcı Coğrafi Bilgi Sistemleri (PGIS) ve ekosistem hizmetlerine yönelik sosyal değerler modeli (SolVES) kullanılarak yürütülen çalışmada, 836 anketten elde edilen mekânsal veriler analiz edilmiş ve toplam 3771 KEH değeri belirlenerek mekânsal olarak ifade edilmiştir. Sentinel-2A uydu görüntüleri kullanılarak peyzajın ekolojik yapısına ait özellikler tanımlanmış ve uzaktan algılama yoluyla normalize fark-bitki indeksi, (normalized difference vegetation index-NDVI), normalize fark su indeksi, (normalized difference water index-NDWI), toprak-dengelenmiş bitki örtüsü indeksi, (soil adjusted vegetation index-SAVI), ve normalize edilmişfark-imar indeksi (normalized difference built-up Index-NDBI) indekslerinin analizi ile peyzaj altyapıları yeşil, mavi, sarı ve gri kategorilere ayrılarak haritalandırılmıştır. Elde edilen bulgular, estetik ve rekreasyonel hizmetlerin en yüksek sosyal değere sahip olduğunu; bunu biyolojik çeşitlilik, manevi ve terapötik değerlerin izlediğini ortaya koymuştur. Ki-kare ve Kruskal-Wallis testleri, KEH tercihlerinde demografik ve mekânsal düzeyde anlamlı farklılıklar olduğunu göstermiştir. Temel bileşen analizi, değer algısına ilişkin iki temel boyutu ortaya çıkarmıştır. SolVES aracı kullanılarak MaxEnt algoritmasıyla gerçekleştirilen modelleme, KEH'nin mekânsal dağılımının doğruluğunu (AUC > 0.93) ortaya koymuştur. Araştırma bulguları, KEH'nin sürdürülebilir arazi kullanım planlamasına entegre edilmesinin gerekliliğini vurgulamakta; altyapı türlerinin kırsal yerleşimlerdeki KEH değerlemesini anlamlı biçimde etkilediğini açıkça göstermektedir.