Karşılaştırmalı Mekânsal Büyüme Morfolojisi ve Kontrol Mekanizmaları Analizi: Abuja (Nijerya), Ankara (Türkiye) ve Amsterdam (Hollanda)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Süleyman Demirel Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Şehir Ve Bölge Planlama Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Jesugbemi Olaoye AJIBOYE
Danışman: Şirin Gülcen Eren
Özet:
Sürdürülebilir kentsel büyüme, kentsel planlama
disiplininde kentsel mekânı oluşturan bileşenler arasında bir denge sağlamada
ve kentlerin yaşanabilir ve sağlıklı hale gelmesinde önemli bir kavram haline
gelmiştir. Sürdürülebilir kentsel büyümenin gerçekleşmesine yardımcı olmak
için, kentsel büyüme kontrol ve yönetim mekanizması bir araç olarak
tanıtılmıştır. Bu
çalışmada; kentsel büyüme kontrol ve yönetim mekanizmasının etkinliğini kentsel
formun morfolojik evrimi ve mekânsal düzenlemesi üzerinden okumanın olanağı bazı
kentlerin mevcut durumu üzerinden sorgulanmıştır.
Bu çalışmanın amacı, başkent niteliği olan Abuja
(Nijerya), Amsterdam (Hollanda) ve Ankara (Türkiye)’nın 30 yıllık bir süre
(1990-2020) içinde morfolojik
değişimini belirlemektir.
Çalışma; mekânsal ölçümler yoluyla büyüme kontrol ve yönetim mekanizmalarının varlığını belirlemekte ve uygulanma
düzeyini ve etkinliğini tespit etmektedir. Mekanizmaların uygulamasındaki
etkinliği sağlama yönündeki başarısı veya eksikliğinin mekânsal ölçümler
üzerinden tespiti yoluyla, kentsel büyümenin ve dolayısıyla, sürdürülebilir
kentsel büyümenin tespitinin yapılması hedeflenmektedir. Ayrıca, büyüme kontrol ve yönetim mekanizmalarının kentin
sürdürülebilir büyümesi üzerindeki etkinliği mevcut mekânsal planlarla ilişkilendirilerek irdelenmektedir. Bu bağlamda; kentsel büyüme tipleri, kentsel
morfoloji, mekânsal planlar ile ilişkilendirilen büyüme kontrol ve yönetim
mekanizmaları nicel araştırma yöntemiyle analiz edilmiştir.
Analizde;
Uzaktan Algılama (UA) görüntüleri ve Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) yazılımları kullanılmıştır. Kentlerin büyüme morfolojilerini
şekillendiren altı parametre üzerinden mekânsal ölçümleri yapılmış, endeksler
tespit edilmiş, mekân-zamansal haritalar oluşturulmuş ve mekânsal plan
sınırları ile mevcut mekânsal planların uygulama düzeyleri belirlenmiştir.
Seçilen kentlerin; idari ve mekânsal
planları ve sınırları, yapılaşmış alanları, kentsel formları, nüfus verileri,
uydu görüntüleri ve ilgili mevzuatı çalışmanın
veri kaynağıdır.
Morfolojik değişimin (arazi kullanım/arazi örtüsü ve sınırların) tespiti
için Abuja, Amsterdam ve Ankara’nın 1990-2000-2010-2020 yıllarının Landsat 5
TM, Landsat 7 ETM ve Landsat 8 OLI uydu görüntüleri kullanılmıştır. Landsat
görüntüleri, ERDAS IMAGINE, ArcGIS, TERRSET ve FRAGSTATS yazılımları
kullanılarak işlenmiş ve hesaplanmıştır. Kentin büyümesinin morfolojik analizi
ve değerlendirilmesi mekânsal ölçüm kombinasyonları kullanılarak yapılmıştır. Toplam yapılaşmış alan (TA), Yoğunluk
(D), Yakınlık Endeksi (CONTG.), En Büyük Yama Endeksi (LPI), Fraktal Boyut
(FD) ve Açıklık Endeksi (P) kullanılan ölçüm parametreleridir.
Çalışmaya
konu örnek kentlerde var olan büyüme kontrol ve yönetim mekanizmaları; mekânsal
planlama, yasal düzenlemeler, kenti çevreleme stratejisi ve teşvikler şeklindedir.
Büyüme kontrolü ve yönetim mekanizmaları; kentin yoğunluğunu, kompaktlığını
arttırmak ve kentin büyümesini sürdürülebilir kılmak için sıkı bir şekilde
uygulanmalıdır. Seçili kentlerde çeşitli mekanizmalar var olmasına rağmen,
Abuja ve Ankara’nın etkin olarak kentsel büyümesini düzenlemeyediği ve
dışsallıkların da etken olduğu belirlenmiştir.
Kentlerin
büyümesi, eş merkezli büyüme modelinden çoklu çekirdek büyüme modeline
evrilmiştir. Kompakt, parmak büyüme ve yağ lekesi büyüme biçimleri de izlenmektedir.
Araştırmadan elde edilen sonuçlara
göre, kentler sürekli olarak kenar genişlemesi, dolgu ve dış büyüme şeklinde
büyümektedir. Ayrıca, bir kentin sürdürülebilir büyümesinde kentsel
büyüme süreçlerinde sıralı aşamalar halinde belirli eğilimler vardır.
Sonuç olarak, bu Tez, bir
kentin sürdürülebilir kentsel büyümeye sahip olabilmesi için kontrol ve yönetim
mekanizmaları olması gerektiği savını test etmiştir. Testte; tek bir ölçüm parametresi kullanmak yerine,
ölçüm kombinasyonunun kentsel morfolojinin değişimini ve büyümenin
sürdürülebilirliğini değerlendirmede en iyi yöntem olduğu belirlenmiştir. Belirlenen
ölçüm parametreleri arasındaki yama endeksi ile fraktal boyut ters orantılı
olduğundan, sürdürülebilirliğin ölçümünde güçlü ölçümler oldukları tespit
edilmiştir.
Bu çalışma; kentsel büyüme kontrol ve yönetim
mekanizmalarının sürdürülebilir kentsel büyümeyi sağlamada belirgin bir etkisi
olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda; sürdürülebilir kentsel büyümenin
sağlanması için kentsel büyüme kontrol ve yönetim mekanizmasının etkin bir
şekilde uygulanması gerekmektedir.