Uçucu Yağ Üretimine Uygun Lavanta (Lavandula sp.) Çeşitlerinin Belirlenmesi ve Mikroçoğaltım Olanaklarının Araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Süleyman Demirel Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Nimet KARA
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): HASAN BAYDAR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türkiye'de en fazla Isparta ilinde geleneksel olarak 40 yıldır uçucu yağ üretmek amacıyla lavanta kültürü yapılmaktadır. Araştırma; bölge için yüksek çiçek verimi ve uçucu yağ kalitesine sahip, uyum yeteneği yüksek lavander ve lavandin çeşitleri kazandırmak, in vivo şartlarında çelikle çoğaltım olanaklarını araştırmak ve doku kültürü tekniklerinden faydalanarak in vitro mikroçoğaltım yoluyla sağlıklı çok sayıda fidan üretimini gerçekleştirmek amacıyla 2008-2010 yıllarında yürütülmüştür.Araştırmada, materyal olarak tarla ve sera denemesinde Lavandula angustifolia türüne ait `Raya', `Munstead', `Silver' ve `Vera' lavander çeşitleri ile Lavandula x intermedia türüne ait `Giant Hidcote', `Dutch' ve `Super A' lavandin çeşitleri, sera denemesinde köklendirme hormonu olarak 5 farklı IBA dozu (0, 1000, 2000, 3000 ve 4000 ppm IBA) ve laboratuvarda in vitro koşullarında Silver' lavander çeşidi ve `Super A' lavandin çeşitlerinden alınan sürgün ucu eksplantları, iki sürgün ortamı (0.49 mg/L BA+0.50 mg/L IBA ve 0.49 mg/L BA) ve üç köklendirme ortamı (0.46 mg/L, 0.50 mg/L ve 1.99 mg/L NAA) kullanılmıştır.Tarla denemesi Tesadüf Blokları Deneme Desenine göre 4 tekerrürlü, sera koşullarında yürütülen köklendirme denemesi Tesadüf Parselleri Deneme Deseninde 3 faktörlü ve 3 tekerrürlü, laboratuvarda mikroçoğaltım denemesinin sürgün aşaması Tesadüf Parselleri Deneme Deseninde 2 faktörlü, köklendirme aşaması ise 3 faktörlü ve 3 tekerrürlü olarak kurulmuştur.Lavander ve lavandin çeşitlerine ait tarımsal özellikler incelendiğinde her iki yılda da en yüksek taze saplı çiçek verimi L.x intermedia var. Dutch (sırasıyla, 546.7 ve 820.4 kg/da) ve kuru sapsız çiçek verimi L.x intermedia var. Super A (sırasıyla, 108.3 ve 146.3 kg/da) çeşitlerinde, en düşük taze saplı çiçek (sırasıyla, 290.5 ve 399.9 kg/da) ve kuru sapsız çiçek verimi (sırasıyla, 45.9 ve 70.5 kg/da) L.x intermedia var. Giant Hidcote çeşidinde belirlenmiştir.Uçucu yağ oranı hem taze saplı çiçek (1.yıl % 2.00, 2. yıl % 1.90) hemde kuru sapsız çiçekte (1.yıl % 9.62, 2. yıl % 8.87) en yüksek L. angustifolia var. Silver, en düşük L. angustifolia var. Munstead (taze saplı çiçekte 1. yıl % 0.32 ve 2. yıl % 0.38; kuru sapsız çiçekte 1. yıl % 2.10 ve 2. yıl % 2.30) çeşitlerinde tespit edilmiştir.Uçucu yağ verimi taze saplı çiçekte her iki yılda da en yüksek L.x intermedia var. Dutch (sırasıyla, 9.30 ve 12.73 kg/da), kuru sapsız çiçekte L. angustifolia var. Silver (sırasıyla, 7.72 ve 12.28 kg/da) çeşitlerinde, en düşük uçucu yağ verimi hem taze saplı çiçekte hem de kuru sapsız çiçekte L. angustifolia var. Munstead çeşidinde (sırasıyla 1.35 ve 2.18 kg/da; 1.40 ve 1.84 kg/da) belirlenmiştir.Taze saplı çiçek en yüksek linalool oranı birinci yıl % 43.3 ile L.x intermedia var. Dutch ve ikinci yıl % 43.9 ile L. angustifolia var. Vera çeşitlerinde, en düşük her iki yılda da L. angustifolia var. Raya çeşidinde (sırasıyla, % 28.5 ve 37.3), en yüksek linalil asetat oranı her iki yılda da L.x intermedia var. Super A (sırasıyla, % 42.5 ve % 19.8), en düşük L.x angustifolia Giant Hidcote çeşitlerinde (sırasıyla, % 4.35 ve % 3.76) belirlenmiştir.Kuru sapsız çiçekte her iki yılda da en yüksek linalool oranı L.x intermedia var. Dutch (sırasıyla % 46.5 ve % 47.0), en düşük L. angustifolia var. Raya çeşitlerinde (sırasıyla, % 30.7 ve % 35.5), en yüksek linalil asetat oranı her iki yılda da L.xintermedia var. Dutch (sırasıyla, % 32.8 ve % 29.5), en düşük L.x angustifolia Giant Hidcote (sırasıyla, % 3.52 ve 4.13) çeşitlerinde belirlenmiştir.Farklı IBA dozları ve çelik alma dönemlerinde lavanta çeliklerinin kök sayısı, kök uzunluğu ve köklenme oranı farklı olmuş, tüm çeşitlerde en yüksek değerler Mart dönemi ve 4000 ppm IBA dozunda, en düşük değerler IBA uygulanmayan ve Haziran döneminde alınan çeliklerde belirlenmiştir. Lavanta çeliklerinde en yüksek köklenme oranı % 95.13 ile L. angustifolia var. Silver çeşidi, Mart döneminde ve 4000 ppm IBA dozundan, en düşük köklenme oranı ise % 12.43 ile L.x intermedia var. Super A çeşidi, Haziran döneminde ve kontrol uygulamasından elde edilmiştir.In vitro koşullarında sürgün sayısı, sürgün uzunluğu, fide ağırlığı, köklenme oranı ve sağ kalma oranı çeşitlere, sürgün ve köklendirme ortamlarına göre farklılık göstermiş, en yüksek köklenme oranı 0.49 mg/L BA içeren sürgün ortamı ve 0.46 mg/L NAA köklendirme ortamı kombinasyonundan elde edilmiştir.