Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Süleyman Demirel Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Şehir Ve Bölge Planlama Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Ayşenur ÖZDEMİR
Danışman: Şirin Gülcen Eren
Özet:
Dünya kentlerinin bir kısmında kültürel haritalama uygulaması
deneyimlenmektedir. Ancak kültürel haritalamanın mekânsal planlamada
kullanılabilirliği ve uygulama kapsamına dair şehir planlama disiplini akademik
yazını kısıtlıdır. Türkiye, kültür açısından zengin bir coğrafyada yer almaktadır.
Bu zenginliğin kentleşme ve kalkınma süreçlerinde sürdürülebilirliğinin
sağlanabilmesi için, doğru verilerle, yerinde ve zamanında doğal ve kültürel
varlık ve değerlerin koruma kullanma dengesinin ve sürdürülebilirliklerine esas
ortamının oluşturulması gerekmektedir.
Dünya uygulamalarının aksine, kültürel planlama bir araç olarak Türkiye
mekânsal planlama pratiğinde yeterince önemsenmemekte, mekânsal
planlamada bir alt araştırma girdisi olarak çalışılmasında ve değer ve varlıkların
bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmesinde eksik kalınmaktadır. Farklı bir
ifadeyle, Türkiye’de kültürel planlama kavramsal açısından ve konusu olan
varlıkların, değerlerin ilgili koruma ve kullanma süreci, aşamaları ile çıktısı olan
kültürel haritanın yaratımı ihmal edilmektedir. Kültürel haritalama mekânsal
planlamanın bir aracı değildir.
Söz konusu sorun alanında kent kuramı ve kent yaşamı açısından kültürel
haritalamanın çalışılması ihtiyacı mevcuttur. Bu bağlamda; Teze; kültürel
haritalama konu edilmiştir. Kültürel haritalama yönteminin uygulaması
açıklanarak mekânsal planlama pratiğinde bu yöntemin bir araç olarak
kullanılabilirliği bir örnek çalışma üzerinden irdelenmiştir.
Bu Tezde; şehir planlama disiplini açısından mekânsal planlama çalışmalarında
kültürel haritalama yöntemi açıklanarak Uşak Kenti Kültürel Haritası’nın
oluşturulması ve bu çalışma üzerinden kültürel haritanın mekânsal planlama ile
ilişkisinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Araştırmanın kültürel haritalama
çalışmalarına altlık olması, hazırlanabilirliğinin ve uygulanabilirliğinin
sağlanması için girdilerin tespiti ve idari ve yasal düzenlemelere yön gösterilmesi
diğer amaçlardır. Çalışmanın şehir planlama disiplini yanı sıra, turizm, sanat ve
doğal ve kültürel kaynakların tespiti yoluyla kente, ilgili sektörlere ve topluma
katkı sağlaması öngörülmüştür.
iv
Belirtilen amaç ve hedefler temelinde Tez çalışmasında; kültürel haritalama
kavramı irdelenmiş, mekânsal planlamanın bir aracı olan kültürel haritalamanın
önemi vurgulanmış, bir örnek bazında deneyimlenmiş ve ülke şehir planlama
pratiğinde bu aracın kullanımına dair bir önerme geliştirilmiştir. Tezde; NETCAD
Programı kullanılarak tematik analiz ve saha çalışması yapılmış, haritalama ve
örneklem yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmanın Tez çalışması olması ve Covid19 Pandemisi sebebiyle örnek çalışma Dünya örneklerinde deneyimlenen süreç
ve kapsamda hazırlanamamıştır.
Ulusal kültürel haritalama çalışmasına öncü olması amacıyla öncelikle Dünya
genelinde farklı tür ve ölçeklerdeki kültürel haritalama uygulama örnekleri
incelenmiştir. Ardından kültürel haritalamanın Türkiye’deki ilk uygulama örneği
olan Uşak Kenti Kültürel Haritası hazırlanmıştır. Uşak halkının, mekânların,
varlık ve değerlerinin bütünselliği olan haritanın kültürel planlama ve kentsel
planlama pratiğindeki yeri, entegrasyonu ve uygulanabilirliği, ilgili ulusal
mevzuat ve sorumlu aktörler bağlantılı, sorgulanmıştır.
Kavramsal çerçevede; kültür, kültürel varlık, kültürel miras ve kültürel kaynaklar
tanımlarına açıklık getirilmiş ve belirtilen kavramların kültürel haritalama
kavramı ile ilişkisi aktarılmıştır. Var olmayan bir uygulama aracının kapsamı,
hazırlanma yöntemi ve mekânsal planlama sürecindeki yeri tanımlanarak özgün
bir çalışma oluşturulmuştur. Bu yönüyle araştırma, şehir planlama disiplin
alanında bir ilktir.
Dünya uygulamalarının incelenmesi neticesinde; kültürel haritalamanın, kentsel
planlama çalışmalarının altlığı olarak katkı sağlaması, kentin ve yakın
çevresindeki kültürel ve doğal kaynakların tespiti, korunarak sürdürülebilir
kılınması ve kentlilik bilincinin arttırılması amacıyla hazırlandığı belirlenmiştir.
Mekân ve kentli arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi, kentin yerel
ayrıcalıklarının ve kimlik öğelerinin tanıtımı ve öğretimi, turizm sektöründe
kullanımı ve kültürel topluluklar arasında işbirliğinin geliştirilmesi kültürel
haritaların diğer hazırlanma gerekçeleridir. Kültürel haritalamanın katılımcı bir
yaklaşım ile kentsel mekânın yeniden düzenlenmesinde bir araç olarak
kullanıldığı da belirlenmiştir.
İlgili ulusal mevzuatta açık ve kavramsal bir tanımlama yapılmasa ve planlama
sürecindeki dâhil olması gereken aşama belirtilmese de, hazırlanmasına imkân
veren yasal düzenleme maddelerinin tespiti yapılmıştır. Belirlenen mevzuat
çerçevesinde kültürel haritaların kente ait yeni hazırlanacak imar planları yanı
sıra, mevcut imar veya mekânsal planları olan alanlar ile her tür ve ölçekli plan
değişikliklerde dikkate alınabileceği sonucuna varılmıştır.
Ancak, bir kültürel haritayı hazırlamak için katılımcı bir yaklaşıma ve ekip
çalışmalarına ihtiyaç duyulmaktadır. İncelenen örneklerde verildiği üzere,
kültürel haritanın hazırlık aşamasında hazırlanmasından sorumlu ilgili aktör
tarafından iş bölümü yapılmakta; kapsamlı veri toplamayı gerektiren anket
çalışmaları, saha çalışmaları, toplantı ve çalıştaylar düzenlenerek veya CBS
kullanımı gibi yol ve yöntemler izlenerek kültürel haritalama çalışması
yapılmaktadır. Hazırlanan kültürel haritalar, internet ortamında, kamu ve ilgili
v
aktörlerle paylaşılmaktadır. Ülke uygulamalarının söz konusu nitelikleri
haritalama sürecinin temel gerekleridir.
Araştırma sonucunda; Uşak Kenti Kültürel Haritası'nın Türkiye'deki kamu
idareleri, yerel yönetimler ve akademik yazına şehir planlama disiplini ve
kültürel odaklı çalışmalarda öncü olarak kullanabileceği, Uşak örneğinde olduğu
gibi doğal ve kültürel kaynakların sadece somut mirastan oluşmadığı, kültürün
kültür endüstrileri, kentsel doku gibi unsurlardan oluşan yapısal çevre ile birlikte
düşünülmesi gerektiği ve kültürel bölgeler oluşturularak bu bölgelere öncelik
tanınması gerektiği sonucuna varılmıştır. Araştırmada ayrıca, kültürel haritanın
Türkiye’deki idari ve yasal düzenlemeler gereğince koruma ve mekânsal
planlama çalışmalarında bir araç olarak kullanmasında çeşitli tür ve ölçekte
zorluklar tespit edilmiştir.
Türkiye’de mekânsal planlamada kültürel haritalama yapılmalıdır. Açıktır ki,
Kültürel haritalama çalışması yapılacak ise, Dünya örneklerine benzer bir süreç,
yaklaşım ve kapsamın uygulanması gerekmektedir. Aksi halde, elde edilecek çıktı
ürün sadece veri toplama ve kültürel kaynak envanteri mahiyetinde olacaktır.