TÜKETİCİ DAVRANIŞLARI BAĞLAMINDA PLANLI ESKİTME ALGISININ İNCELENMESİ

ULKER Y., KIÇIR I.

Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, cilt.29, sa.2026, ss.122-134, 2026 (TRDizin)

Özet

Günümüz tüketim alışkanlıkları, temel ihtiyaçların karşılanmasının ötesinde haz arayışı ve duygusal doyum gibi çok boyutlu motivasyonlarla şekillenen karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu bağlamda, markaların ürün ömrünü bilinçli olarak kısaltarak tüketimi teşvik ettiği planlı eskitme stratejisi, tüketici davranışlarını yönlendiren önemli bir unsurdur. Bu stratejiyi anlamlandırmak için tüketimin farklı boyutlarını ve tüketici motivasyonlarını irdelemek büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, söz konusu dinamikleri aydınlatma amacıyla, tüketicilerin planlı eskitme algılarının plansız satın alma, hedonik ve faydacı tüketim davranışlarıyla olan ilişkisini incelemektedir. İlişkisel tarama modeline dayanan araştırma, 639 katılımcıdan çevrimiçi anket yoluyla toplanan verilerle gerçekleştirilmiş ve veriler Yapısal Eşitlik Modeli (YEM) ile analiz edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, hedonik tüketim eğilimlerinin plansız satın almayı pozitif yönde artırdığı; faydacı tüketim eğilimlerinin ise hem hedonik tüketimi hem de plansız satın alma davranışını negatif yönde etkilediği tespit edilmiştir. Bulgular ayrıca, faydacı tüketim eğilimleri ve plansız satın alma davranışının, tüketicilerin planlı eskitme algısını pozitif yönde yordadığını göstermiştir. Hedonik tüketimin ise planlı eskitme algısı üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı sonucuna varılmıştır. Bu bulgular, tüketici davranışlarını daha derinlemesine anlamaya katkı sunmakta ve markaların pazarlama stratejilerini geliştirmelerine rehberlik edecek önemli veriler sağlamaktadır.
Today's consumption habits have a complex structure shaped by multidimensional motivations such as the pursuit of pleasure and emotional satisfaction beyond meeting basic needs. In this context, the plan- ned obsolescence strategy, where brands deliberately shorten product lifespans to encourage consump- tion, is a significant factor in directing consumer behavior. To make sense of this strategy, it is crucial to examine the different dimensions of consumption and consumer motivations. This study, aiming to illuminate these dynamics, investigates the relationship between consumers' perceptions of planned ob- solescence and their unplanned purchasing, hedonic, and utilitarian consumption behaviors. The rese- arch, based on a correlational survey model, was conducted with data collected from 639 participants via an online questionnaire, and the data were analyzed using Structural Equation Modeling (SEM). Ac- cording to the research findings, it was determined that hedonic consumption tendencies positively inc- rease unplanned purchasing, while utilitarian consumption tendencies negatively affect both hedonic consumption and unplanned purchasing behavior. The findings also showed that utilitarian consump- tion tendencies and unplanned purchasing behavior positively predict consumers' perception of planned obsolescence. It was concluded that hedonic consumption does not have a significant effect on the per- ception of planned obsolescence. These findings contribute to a deeper understanding of consumer beha- vior and provide important data to guide brands in developing their marketing strategies.