URUK’TAN ANADOLU’YA ÇÖMLEKÇİ ÇARKININ TARİHSEL VE ETNOGRAFİK EVRİMİ
INTERNATIONAL ÇANAKKALE SCIENTIFIC RESEARCH CONGRESS , Çanakkale, Türkiye, 24 - 25 Ekim 2026, ss.516-530, (Tam Metin Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
- Basıldığı Şehir: Çanakkale
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.516-530
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Süleyman Demirel Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Çömlekçi çarkı, kilin dikey bir eksen üzerinde dönen tabla yardımıyla merkezlenerek simetrik formlara dönüştürülmesini sağlayan, insanlık tarihinde mekanikleşmenin ve seri üretimin ilk adımı kabul edilen dönüm noktası niteliğinde bir buluştur. Kalkolitik Çağ’da (M.Ö. 5000 3000) ortaya çıkan ve elle döndürülen ilk ilkel sistemler (tournette / döner tabla), zamanla yerini merkezkaç kuvvetinden ve dönel ivmeden yararlanarak çamurun doğrudan şekillendirilmesine imkân sağlayan mil yataklı hızlı çarklara (flywheel) bırakmıştır. Bu teknolojik dönüşümün arkeolojik açıdan bilinen en erken somut kanıtı, Güney Mezopotamya’daki Uruk-Warka yerleşmesinde M.Ö. 3500 civarına tarihlenen ve bir fırının yakınında bulunan yaklaşık 44 kg ağırlığındaki kilden çark diskidir. Tarihsel süreçte çarklı çömlekçilik; M.Ö. 4. binyılda Mezopotamya’da kentleşmeye paralel biçimde gelişerek antik dünyadaki ilk endüstrileşme sürecini başlatmıştır. Kapların kil ve pişirme kalitesindeki artışla birlikte çanak çömlek, ev içi ihtiyaç malzemesi olmaktan çıkıp ticari bir metaya dönüşmüştür. Bu sosyo-ekonomik dönüşüm, ev ortamında kadınların yürüttüğü geleneksel hane içi üretimini, zamanla atölye düzeyinde uzmanlaşmış erkek zanaatkârların üstlendiği yeni bir meslek koluna dönüştürmüştür. Mezopotamya ve Suriye kökenli çömlekçi çarkı teknolojisi, öncelikle Kilikya geçiş koridoruna ulaşmış; İç, Batı ve Kuzey Anadolu’da ise M.Ö. 3. binyılın ortalarında (İTÇ III) yaygınlaşmıştır. Küllüoba kazılarının kanıtladığı İç Batı Anadolu Büyük Kervan Yolu ve Troya II gibi Kuzeybatı Anadolu merkezleri üzerinden yayılan çark, Doğu Anadolu'daki Karaz (Kura Aras) kültürünün gösterdiği teknik dirence rağmen Asur Ticaret Kolonileri Çağı ve Hitit Krallığı’nda üretimin ana omurgasına dönüşmüştür. Günümüz Anadolu etnografyasında bu üretim teknolojisi iki ana hat üzerinden varlığını sürdürmektedir: Bir yanda Eskişehir-Sorkun, Manisa-Gökeyüp ve Gümüşhane-Dölek gibi yerleşmelerde hane içi üretimin parçası olarak kadın çömlekçilerin kilden dışbükey diskler (dönek) veya yavaş dönen "döneç/turnet" tablaları üzerinde sürdürdüğü üretim tarzı yer almaktadır. Diğer yanda ise fiziksel güç gerektiren, zemin çukuruna oturtulmuş uzun milli ayak çarkları (tepme tezgâhları) ile atölyeleşmiş Avanos, Menemen, Kınık ve Karacasu gibi merkezlerde erkek ustaların hâkimiyetinde gelişen hızlı çark çömlekçiliği betimlenmektedir. 20. yüzyıldan itibaren atölye seramikçiliğiyle birleşerek heykelsi ve kavramsal bir ifade aracına evrilen bu antik mekanizma, Uruk’tan Anadolu’ya uzanan tarihsel metamorfozu ve teknolojik sürekliliği ile çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Anahtar Kelimeler: Çarklı Çömlekçilik, Anadolu, Uruk Kültürü, Büyük Kervan Yolu, Etnoarkeoloji, Teknolojik Süreklilik.