Kökboyamada (Doğalboya) Siyah Renk Elde Etmede Yeni Bir Yöntem: Genç Siyahı

Creative Commons License

GENÇ M.

Art-e Sanat Dergisi, sa.37, ss.1-12, 2026 (TRDizin)

Özet

Geleneksel boyama yöntemlerinde siyah renk; genellikle meşe palamudu, mazı meşesi veya nar kabuğu gibi tanen (tannic acid) oranı yüksek bitkisel kaynaklarla boyanıp demir sülfat (FeSO_4) ile mordanlanması sonucu elde edilmektedir. Ancak demir mordanın asidik yapısı ve oksidasyon etkisi nedeniyle özellikle protein esaslı (yün) liflerin polimer zincirlerine zarar vermekte, tekstil ürünlerinin mukavemetini düşürerek siyah dökülmesi olarak bilinen yapısal bozunmalara yol açmaktadır. Bu çalışmada, demir mordan kullanımına bağlı lif tahribatını önlemek amacıyla, alternatif yeni bir boyama reçetesi önerilmektedir. Renk teorisindeki boya renklerde siyah elde etme yönteminden (sarı+kırmızı+mavi=siyah) yola çıkılarak, şap mordanlı yün lifleri önce %50 oranı kullanılarak sarı boyarmadde kaynakları (muhabbet çiçeği+cehri+boyacı papatyası) boyanmış ve ardından kökboya (Rubia tinctorum) ile %50 oranında boyanarak turuncu renge dönüştürülmüştür. Elde edilen ara renk, son aşamada İndigo (Indigofera tinctoria) veya çivitotu banyosunda boyanarak siyah renk elde edilmiştir. Geliştirilen yöntemle elde edilen siyah renkli liflerin morfolojik yapısının, geleneksel demir mordanlı örneklere kıyasla üstün fiziksel dayanıklılık sergilediği gözlemlenmiştir. Yapılan standart haslık testlerinde (yıkama, ışık ve sürtünme), önerilen yöntemin yüksek haslık değerleri verdiği (4-5 gri skala) ve renk derinliğinin (K/S değerleri) endüstriyel beklentileri karşıladığı saptanmıştır. Bu çalışma, tarihi dokumaların korunması ve sürdürülebilir tekstil üretimi için lif dostu, demir mordan içermeyen bir siyah boyama yöntemi olarak literatüre sunulmaktadır. Yeni bir renk elde etme yöntemi olması nedeniyle boyama literatürüne Genç Siyahı olarak dahil edilmiştir.
In traditional dyeing methods, the color black is typically obtained by dyeing with plant-based sources high in tannins such as acorns, holm oak, or pomegranate peel and then mordanting with iron sulfate (FeSO₄). However, due to the acidic nature and oxidizing effect of the iron mordant, it damages the polymer chains of protein-based (wool) fibers in particular, reducing the strength of textile products and leading to structural degradation known as black shedding. In this study, a new alternative dyeing formula is proposed to prevent fiber damage associated with the use of iron mordant. Based on the method for obtaining black in color theory (yellow + red + blue = black), wool fibers treated with alum mordant were first dyed with yellow dye sources (marigold + safflower + dyer’s chamomile) at a 50% concentration and then dyed with a 50% solution of the root dye (Rubia tinctorum) at a 50% ratio to transform them into an orange color. The resulting intermediate color was then dyed in an indigo (Indigofera tinctoria) or woad bath in the final stage to achieve black. It was observed that the morphological structure of the black-colored fibers obtained using the developed method exhibited superior physical durability compared to traditional iron-mordanted samples. In standard fastness tests (washing, light, and rubbing), it was determined that the proposed method yielded high fastness values (4–5 on the gray scale) and that the color depth (K/S values) met industrial expectations