İbnü'l-Mutahhar Hillî’de Cedel Sanatı

Creative Commons License

EVMEŞ A., AKBAY Y. E., AKYUZ T.

ŞIRNAK ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, cilt.0, sa.39, ss.372-398, 2026 (ESCI, TRDizin)

Özet

13. yüzyılın çok yönlü düşünürlerinden Şiî kelamcı ve usulcü olarak bilinen İbnü’l-Mutahhar Hillî, felsefî ilimlere dair çeşitli eserler kaleme almıştır. Hillî, eserlerinde ontolojik problemler ve yöntem meselelerini dikkatli bir şekilde incelemiş; özellikle bilgi problemini sistemli bir şekilde tartışmış ve mantık ilmi üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu makale, Hillî’nin burhân seviyesine ulaşamamış kişiler için kullanılmasını gerekli gördüğü, beş sanatta önem bakımından ikinci sırada yer alan ve henüz hakkında bir çalışmanın bulunmadığı cedel sanatına dair görüşlerini konu edinmektedir. Makalenin amacı, Meşşâî geleneğe bağlı kalarak yazmış olduğu mantık eserlerinden hareketle Hillî’nin cedel anlayışında önceki mantıkçılardan ne kadar etkilendiğini ve onlardan hangi yönlerden farklılaştığını ortaya koymaktır. Makalenin kapsamı, Hillî’nin eserlerinden Nasîrüddîn et-Tûsî’nin Tecrîdü’l-iʿtiḳād’ının mantıkla ilgili bölümüne yazdığı el- Cevherü’n-nadîd adlı şerhi, Kâtibî’nin mantığa dair eş-Şemsiyye adlı risâlesi üzerine yazdığı el- Kavâʿidü’l-celiyye adlı şerhleri ile el-Esrâru’l-hafiye fî’l-ulûmi’l-akliyye adlı telif türündeki eserleriyle sınırlandırılmıştır. Makalede ilgili eserler tekil tarama metoduyla incelenmiş; cedel teorisinin tanımı, öncülleri, yapısı ve kullanımı gibi bileşenlere dair verilerin bulunduğu pasajlar tespit ve analiz edilmiştir. Bu bağlamda Hillî’den önce cedel konusunda eser kaleme alan Aristoteles, Fârâbî, İbn Sînâ, Tûsî, Kâtibî gibi mantıkçıların eserlerinden yer yer faydalanılmış; bunlardan özellikle İbn Sînâ ile Hillî’nin açıklamaları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak Hillî’nin cedel teorisinde hem Aristoteles hem de Meşşaî mantık geleneğini takip ettiği görülmüş, özellikle de İbn Sînâ’dan oldukça etkilendiği tespit edilmiştir.
Al-Ḥillī, known as a Shīʿī theologian and legal theorist, was a versatile scholar of the thirteenth century who authored numerous works on the philosophical sciences. In his writings, al-Ḥillī carefully examined ontological problems and methodological questions, systematically discussed the problem of knowledge, and devoted considerable attention to the science of logic. This article addresses al-Ḥillī’s views on the art of dialectic (jadal), which he considered necessary for those who have not yet attained the level of demonstration (burhān), which ranks second in importance among the five arts, and on which no dedicated study has hitherto been undertaken. The aim of the article is to determine, on the basis of his logic works composed within the Peripatetic (Mashʾshāʾī) tradition, the extent to which al-Ḥillī was influenced by earlier logicians in his understanding of jadal and the respects in which he diverged from them. The scope of the article is confined to three of al-Ḥillī’s works: his commentary on the logic section of Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī's Tajrīd al-iʿtiqād, entitled al-Jawhar al-naḍīd; his commentary on al-Kātibī’s logical treatise al-Shamsiyya, entitled al-Qawāʿid al-jaliyya; and his independent composition al-Asrār al-khafiyya fī al-ʿulūm al-ʿaqliyya. These works were examined through a single-subject scanning method, whereby passages containing data pertaining to the components of dialectical theory-including its definition, premises, structure, and application-were identified and analysed. In this context, recourse was made to the works of logicians who had written on jadal prior to al-Ḥillī, among them Aristotle, al-Fārābī, Ibn Sīnā, al-Ṭūsī, and al-Kātibī, with particular attention given to a comparative analysis of the explanations offered by Ibn Sīnā and al-Ḥillī. It was ultimately established that al-Ḥillī followed both the Aristotelian and the Peripatetic logical tradition in his theory of jadal, and that he was especially influenced by Ibn Sīnā.