Osmanlı İmparatorluğu’nda Makine Kırma Eylemlerinin Teorik Analizi: Gerschenkron, Polanyi ve Schumpeter Işığında Bir Okuma

alan m. m.

Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, cilt.44, sa.1, ss.26-46, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki makine kırma eylemlerini geç sanayileşme teori ve yaklaşımları çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel hipotezi, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki makine ve sanayi karşıtı eylemlerin yalnızca ekonomik kaygılarla değil, toplumsal ve kültürel yapıların korunması motivasyonuyla şekillendiğidir. Çalışmada Alexander Gerschenkron’un geç sanayileşme modeli, Joseph Schumpeter’in yaratıcı yıkım teorisi ve Karl Polanyi’nin gömülülükten ayrılma kavramı teorik temel olarak kullanılmıştır. Osmanlı arşiv belgeleri, dönemin gazete haberleri ve diğer kaynaklardan oluşan veriler ışığında karşılaştırmalı analiz yöntemi uygulanmıştır. Bulgular, Osmanlı İmparatorluğu’nda makineleşme ve şirketleşmenin geleneksel üretim ilişkilerini gerileterek, küçük esnaf ve işçiler arasında ekonomik güvencesizliği artırdığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, eylemlerin toplumsal direnç ve kültürel kimlik kaygılarını yansıttığı gözlenmiştir. Sonuç olarak, Polanyi’nin gömülülük kavramının imparatorluktaki makine kırma eylemlerini açıklamada en kapsamlı teorik çerçeveyi sağladığı, Gerschenkron ve Schumpeter modellerinin ise ekonomik dönüşümlerin kısa vadeli etkilerini açıklamakla sınırlı kaldığı belirlenmiştir. Çalışma, Osmanlı sanayileşmesi üzerine yapılacak gelecek araştırmalar için sosyal ve kültürel dinamiklerin önemini vurgulayan teorik bir zemin oluşturmaktadır.
This study examines machine-breaking actions in the Ottoman Empire in the context of late industrialisation concept. The acceleration of mechanisation and corporatisation in the Ottoman Empire resulted in economic insecurity among the workers and small artisans, whilst simultaneously posing a threat to long-standing relations of production and social structures. The present study employs a comparative analysis, drawing upon Alexander Gerschenkron's model of late industrialisation, Joseph Schumpeter's theory of creative destruction and Karl Polanyi's concept of disembeddedness. The findings demonstrate that Ottoman labour and artisan resistance was influenced not only by economic factors but also by the desire to preserve social and cultural structures. While Polanyi's theoretical approach offers the most powerful framework for explaining the Ottoman case, Gerschenkron and Schumpeter's models are limited in their ability to assess the short-term consequences of economic and technological change. The study's theoretical underpinnings offer a foundation for future research on Ottoman industrialisation, emphasising the evaluation of resistance movements within a social and cultural context.