Matrakçı Nasuh'un Irakeyn Seferi Tasvirlerinde Ekolojik ve Topoğrafik Unsurlar

Matrakçı Nasuh’un Irakeyn Seferi Tasvirlerinde Ekolojik ve Topoğrafik Unsurlar , Isparta, Türkiye, 21 - 24 Ekim 2026, ss.114-115, (Özet Bildiri)

Matrakçı Nasuh’un Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn-i Sultan Süleyman Han adlı eseri, Kanûnî

Sultan Süleyman’ın 1533-1536 yılları arasında gerçekleştirdiği Irakeyn Seferi’ni konu alan, sefer

güzergâhındaki menzilleri metin ve tasvirlerle kaydeden bir menzilnâmedir. Eser, İstanbul-Tebriz-

Bağdat güzergâhını ayrıntılı biçimde aktarmasının yanı sıra, 16. yüzyıl Anadolu, Batı İran ve Irak

coğrafyasına ilişkin topoğrafik, çevresel ve mekânsal veriler de sunmaktadır. Bu yönüyle çalışma,

askerî ve tarihî bir sefer anlatımının ötesine geçerek doğal çevrenin tasvir yoluyla kayıt altına alındığı

görsel bir belge niteliği taşımaktadır. Bu bildiri, söz konusu eserde yer alan tasvirleri ekoloji, çevre

tarihi ve mekânsal temsil bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Özellikle nehirler, göller, dağlar,

geçitler, çöller, bitki örtüsü, iklimsel özellikler ve hayvan varlığı gibi unsurların tasvirlerdeki

görünürlüğü değerlendirilerek, insan ile doğal çevre arasındaki ilişkinin görsel düzlemde nasıl

kurgulandığı ortaya konulacaktır. Doğal çevre, kompozisyonun arka planında yer alan estetik bir

unsur olmanın ötesinde; yerleşimlerin şekillenmesini etkileyen, sefer güzergâhını belirleyen ve

mekân algısının oluşumunda rol oynayan kurucu bir faktör olarak ele alınmaktadır. Örneğin Erzincan

tasvirinde Fırat Nehri’nin, Eskişehir ve Erzurum sahnelerinde su kaynaklarının, Bağdat

kompozisyonunda ise Dicle Nehri ile çöl peyzajının belirgin biçimde öne çıkarılması; sanatçının

çevresel unsurları bilinçli bir gözlem ve belgesel hassasiyetle aktardığını göstermektedir. Benzer

biçimde İznik Gölü, Van Gölü ve çeşitli yerleşim sahnelerinde görülen topoğrafik ve ekolojik

unsurlar, bu tasvirlerin sanatsal niteliklerinin yanı sıra çevresel hafıza taşıyan görsel belgeler olarak

okunmasına da imkân vermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Matrakçı Nasuh’un tasvirlerini ekolojik

temsil, çevre tarihi ve mekân algısı ekseninde değerlendirerek Osmanlı resim sanatına disiplinlerarası

bir yorum getirmeyi hedeflemektedir.