Lider seçiminde yüz etkisi: Kararsız ve partizan genç seçmenlerin oy tercihlerine yönelik bir karma yöntem çalışması
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Psikoloji, Türkiye
Tez Danışmanı: Muharrem Ersin Kuşdil
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Araştırmalar oy pusulasında aday fotoğraflarının olmasının ya da olmamasının bir siyasi seçimin kaderini etkileyebileceğini göstermektedir. "Lider seçiminde yüz etkisi" (LSYE) olarak isimlendirilebilecek bu fenomen, seçmenlerin adayların görünümlerinden yola çıkarak kişiliğine dair tahminde bulunmasıyla ve bu tahminlerin oy tercihini etkilemesiyle açıklanmaktadır. Özellikle adayların yetkinliğine işaret eden yüz özelliklerinin kültürel ve sosyal çevreden bağımsız olarak seçmenleri bilinçli farkındalıkları dışında etkilediği iddia edilmiş olsa da bu argümanları desteklemeyen kanıtlar da mevcuttur. Bu çalışmada söz konusu çelişkili bulguların literatürdeki yerleşik modelin eksikliklerinden kaynaklandığı iddiasıyla Sosyal Temsiller Kuramı'nı ve Sosyal Kimlik Yaklaşımı'nı temel alan alternatif bir yaklaşım önerilmiştir. Bu alternatif yaklaşıma göre adaylara yönelik yüz değerlendirmeleri grup üyeliğinin bir işlevi olarak değişkenlik gösterecektir. Bu yaklaşımdan yola çıkılarak oluşturulan hipotezler keşfedici sıralı karma yöntem deseni kullanılarak Türkiye siyasi bağlamında test edilmiştir. Çalışma bulguları genç seçmenlerin önemli bir kısmının AKP ve CHP prototipik yüz imgelerini şans düzeyinin üzerinde bir doğruluk oranıyla birbirlerinden ayırt edebildiğini göstermiştir. Öte yandan bu doğru sınıflandırma oranları genç seçmenlerin grup üyeliğine bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Bulgular yalnızca yüz tanımanın değil, bu yüzlere yönelik değerlendirmelerle oy tercihi arasındaki ilişkinin de grup üyeliklerine bağlı olarak değişkenlik gösterdiğine işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, bu çalışma kapsamında LSYE'yi açıklamak hedefiyle önerilen alternatif modelin işlevselliğine işaret etmektedir. Ayrıca bu çalışma kapsamında ahlakilik, yetkinlik ve sosyallikle ilişkili kalıpyargısal değerlendirmelerin ölçümü için emik sayılabilecek açık ve örtük ölçüm araçları geliştirilmiş ve yüz algısı çalışmalarında yapay zekâ destekli çizimlerin kullanımının yararlı olacağı ortaya konmuştur. Bulgular hem literatüre hem de uygulamaya dönük olası katkıları bakımından tartışılmıştır.