İdare Hukuku Bağlamında Kamuya Yararlı Dernek Statüsü
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kamu Hukuku, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ender Ethem Atay
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Sivil toplum kuruluşlarının önemli bir kısmı kamu yararını amaç edinir ve bu yönde faaliyetlerde bulunur. Devletler de kamu hizmeti yükünü azaltmak için kamu yararı statüsü gibi uygulamalarla sivil toplum kuruluşlarını desteklemekte ve bu kapsamda kamu kaynaklarının kullanımı veya vergi muafiyetleri gibi imkanlar sağlanmaktadır. Ayrıcalıklardan yararlanma birtakım yükümlülükleri de beraberinde getirmektedir. Türkiye'de kamu yararı statüsü derneklere, vakıflara ve spor kulüplerine tanınmaktadır. Tezin kapsamı, derneklerle sınırlı olup gerekli oldukça karşılaştırma yapmak amacıyla vakıflara ve spor kulüplerine değinilmektedir. Çalışmada kamuya yararlı dernek statüsü idare hukuku bağlamında incelenmektedir. Kamu yararı kavramı idare hukukunun temel konularından biri olmasına rağmen kamuya yararlı dernek statüsü kamu hukuku alanında yeterince ilgi görmemektedir. İlk olarak statü açısından kamu yararı kavramı belirsizdir. Problemin çözümü kamu yararı kavramının idare hukuku dikkate alınarak açıklanmasıyla sağlanmaktadır. İkinci olarak kamuya yararlı derneklerin tüzel kişiliğinin ve tabi olduğu hukuki rejimin tespit edilmesi gerekmektedir. Bunun için idare hukukunda tüzel kişilerin ayrımında ve kamu tüzel kişiliğinin belirlenmesinde kullanılan temel ve yardımcı ölçütlerden yararlanılmıştır. Kuruluş, kamu yararı, kamu gücü ve kamu hizmeti ölçütleri temel ölçüt olarak; idari teşkilatlanma, idari işlem, kamu malı ve kamu personeli ölçütleri de yardımcı ölçüt olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda kamuya yararlı dernekler tüzel kişilik türü bakımından birer sui generis (nevi şahsına münhasır) tüzel kişidir. Tabi olduğu hukuki rejim bakımından kısmen de olsa kamu hukukuna tabidir. Bununla birlikte tamamı benzer özelliklere sahip olmayıp alelade kamuya yararlı dernekler ve kamu dernekleri olarak sınıflandırılmalıdır. Üçüncü olarak idari süreçlerden oluşan statünün tanınması ve denetimi belirlilik, nesnellik, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleriyle yeterince uyumlu değildir. Bu doğrultuda statü için aranan şartlar gözden geçirilmeli ve özellikle kamu yararı şartı açıkça düzenlenmelidir. Statü için izlenen süreç açık, net ve anlaşılabilir kurallar içermelidir. Statünün düzenlenmesi, tanınması ve denetimi yetkilerini haiz bir bağımsız idari otoritenin kurulması gerekmektedir. Ayrıca statü odaklı bir yaklaşımın benimsenmesi, statünün özel bir kanunla düzenlenmesi ve tüm kamuya yararlı kurumların aynı düzenlemelere tabi olması mevzuatta insicamın sağlanması için elzemdir.