Türk Medeni Yargılama Hukukunda Yeni Kanun Yolu Sistemi Bağlamında Bölge Adliye Mahkemelerinin ve Yargıtayın Etkinliğinin Değerlendirilmesi Projesi
Akkaya T.(Yürütücü), Tabak O., Tepecik F., Varol G.
Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje, BAP Araştırma Projesi, 2023 - 2024
- Proje Türü: Yükseköğretim Kurumları Destekli Proje
- Destek Programı: BAP Araştırma Projesi
- Başlama Tarihi: Haziran 2023
- Bitiş Tarihi: Mart 2024
Proje Özeti
Türk hukuk sisteminde 20 Temmuz 2016 tarihinden itibaren, adli yargı kolunda ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarının istinaf denetiminin sağlanması amacıyla kurulan bölge adliye mahkemeleri fiilen göreve başlamıştır. Bölge adliye mahkemelerinin göreve başlamasıyla birlikte, bu tarihten sonra verilen ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarına karşı doğrudan Yargıtay’da temyiz kanun yoluna başvuru imkânı son bulmuştur. Aynı zamanda Yargıtay’ın temyiz incelemesi sonucunda verdiği onama ve bozma kararlarına karşı başvurulabilen karar düzeltme yolu da yürürlükten kaldırılmıştır. Önceki kanun yolu sisteminde, ilk derece mahkemelerinin kararları temyizde büyük ölçüde yalnızca hukuka uygunluk açısından denetlenmekteydi. Bölge adliye mahkemelerinin göreve başlamasından sonra ise ilk derece mahkemesi kararları öncelikle istinaf denetimine konu olmakta; bölge adliye mahkemelerinin istinaf incelemesi sonundaki kararları ise temyiz yoluyla denetlenmektedir.
İstinaf kanun yolunun yürürlüğe sokulmasının sebebi, hukuk davalarında yargılamanın etkinliğini ve doğru kararlar verilmesini sağlamak, hukuk davalarında Yargıtay’ın temyiz incelemesi kapsamında içtihat oluşturma ve içtihat birliğini sağlama işlevini yerine getirebilmesini sağlamaktır. Bölge adliye mahkemelerinin göreve başlamasından itibaren geçen altı yıllık kısa süre içinde, ilk olarak yedi bölgede faaliyete geçen bölge adliye mahkemelerinin sayısı on sekize yükseltilmiştir.
İlk derece hukuk mahkemeleri tarafından verilen kararların denetimi öncelikle bölge adliye mahkemeleri tarafından istinaf incelemesi yoluyla yapılmaktadır. İstinaf incelemesi sonucunda verilen kararlardan malvarlığına ilişkin olanlarda, temyize başvurulabilmesi için bir para sınırı belirlenmiştir ve bu tutar her yıl yeniden değerleme oranına göre güncellenmektedir. Bu parasal sınırın 2023 yılında 238.730 TL’dir. Buna göre, malvarlığını ilgilendiren davalarda hukuk mahkemelerinin verdiği kararların önemli bir bölümü istinaf incelemesi sonucunda kesinleşmekte ve temyiz denetiminin dışında kalmaktadır. Yapılan reformların adli yargı kolundaki üst mahkemelerin iş yüküne ve faaliyetlerine etkisi somut verilerden hareketle araştırılmaya muhtaçtır.
Yeni kanun yolu sistemiyle amaçlanan hedeflere erişilebilmesi, büyük ölçüde kanun yolu incelemesi yapan bölge adliye mahkemelerinin ve Yargıtay’ın etkinliğine bağlıdır. Üst mahkemelerin etkinliğinin değerlendirilmesi için bölge adliye mahkemelerinin ve Yargıtay’ın mevcut iş yükü, bölge adliye mahkemelerinin faaliyete başlamasında sonraki yıllarda iş yükünde meydana gelen değişiklikler, mahkeme ve hakim sayıları, hakim başına düşen iş sayısı, gelen işlerin bölge adliye mahkemesi ve Yargıtay’daki temizlenme oranları, istinafın Yargıtay’ın iş yüküne etkisi, Yargıtay dairelerinin inceleme sürelerine etkisi, üst mahkemelerdeki ortalama yargılama süreleri analiz edilmelidir. Bahsedilen verilen incelenmesi, mevcut durumun tespiti, analizi ve bundan sonraki dönemde kanun yolu sisteminin etkin şekilde işletilebilmesi için alınabilecek önlemlerin belirlenmesi bakımından önem arz etmektedir.
Araştırma projesiyle yayınlanmış istatistiki bilgilerden yararlanmak suretiyle, yeni kanun yolu modelinin bölge adliye mahkemeleri ve Yargıtay üzerindeki etkisinin tespit edilmesi, analizi ve değerlendirilmesi planlanmaktadır. Hukuk alanında yapılan çalışmalarda, istatistiki verilerden yola çıkılarak analiz ve değerlendirme yapılması çok sık başvurulan bir yöntem olmadığından, araştırma projesi önerisi bu tür çalışmalara da örnek olunması ve bu çalışmadan elde edilecek tecrübelerin artırılması konusunda önem arz etmektedir.